گاز هلیوم: فراتر از بادکنک های شناور
هلیوم، با نماد He، سبک ترین عنصر روی زمین است. این عنصر گازی بی رنگ، بی بو و بی مزه در جدول تناوبی قرار دارد و به دلیل ماهیت خنثی شیمیایی خود، در بسیاری از کاربردهای صنعتی و علمی حیاتی عمل می کند. فراتر از خاصیت شناورسازی بادکنک ها، هلیوم طیف وسیعی از ویژگی های منحصر به فرد را ارائه می دهد که آن را به عنصری ضروری در دنیای مدرن تبدیل کرده است.
مقدمه
هلیوم در سال ۱۸۶۸ توسط اخترشناس فرانسوی، ژول ژانسن، در طی بررسی تاج خورشید کشف شد. این کشف زمانی صورت گرفت که جانسن خطوط طیفی ناشناخته ای را در نور خورشید مشاهده کرد. بعدها مشخص شد که این خطوط مربوط به عنصری جدید است که تا آن زمان روی زمین شناخته نشده بود. هلیوم دومین عنصر فراوان در جهان پس از هیدروژن است، اما به دلیل ماهیت گازی آن، به ندرت به شکل عنصری آزاد در جو زمین یافت می شود. با این حال، هلیوم به طور طبیعی در مقادیر کمی در گاز طبیعی وجود دارد و از طریق فرآیندهای جداسازی استخراج می شود.
![ویژگی های منحصر به فرد هلیوم](https://www.ariangas.com/wp-content/uploads/2024/07/Designer-11-1024x585.jpeg)
ویژگی های منحصر به فرد هلیوم
یکی از بارزترین ویژگی های گاز هلیوم، چگالی کم آن است. هلیوم تقریباً دو برابر سبک تر از هوا است، خاصیتی که باعث می شود بادکنک های پر شده با هلیوم در هوا شناور شوند. این خاصیت همچنین کاربردهای مهمی را در صنعت هوانوردی به همراه دارد.
ویژگی منحصر به فرد دیگر هلیوم، خنثی بودن شیمیایی آن است. به عبارت دیگر، هلیوم به راحتی با سایر عناصر واکنش نشان نمی دهد
این خاصیت، هلیوم را به گازی بی اثر تبدیل می کند و آن را برای کاربردهایی که نیاز به محیطی با حداقل واکنش پذیری شیمیایی است، ایده آل می کند. برای مثال، از هلیوم به عنوان گاز محافظ در فرآیند جوشکاری قوسی استفاده می شود تا از فلز مذاب در برابر اکسیداسیون و آلودگی محافظت کند.
فرایندهای تولید هلیوم
استخراج هلیوم عمدتاً از طریق تجزیه رادیواکتیو در پوسته زمین صورت می گیرد. عناصر رادیواکتیو سنگین مانند اورانیوم و توریم به طور خود به خود دچار واپاشی هسته ای می شوند و در نهایت به هلیوم به عنوان محصول نهایی این فرآیند تجزیه می شوند. این هلیوم رادیوژنتیک در طول زمان در سنگ های حاوی مواد رادیواکتیو به دام افتاده و به تدریج در گاز طبیعی متراکم می شود.
استخراج هلیوم از گاز طبیعی با استفاده از فرآیندی به نام تقطیر ت渐یکی انجام می شود. این فرآیند بر اساس اصل اختلاف نقاط جوش اجزای مختلف گاز طبیعی عمل می کند. با خنک کردن تدریجی گاز طبیعی، اجزای مختلف آن در دماهای مختلف به مایع تبدیل می شوند. هلیوم به دلیل داشتن پایین ترین نقطه جوش در بین اجزای اصلی گاز طبیعی، در نهایت به صورت مایع جدا می شود. سپس مایع هلیوم با تقطیر بیشتر خالص سازی شده و برای کاربردهای نهایی آماده می شود.
کاربردهای هلیوم در صنعت
هلیوم به دلیل ویژگی های منحصر به فرد خود، طیف گسترده ای از کاربردهای صنعتی را داراست. در ادامه به برخی از مهم ترین این کاربردها اشاره می شود:
خنک کننده: نقش حیاتی در فناوری MRI و ابررساناها
هلیوم مایع با رسیدن به دمای بسیار پایین، به عنوان یک مبرد (خنک کننده) بسیار کارآمد عمل می کند. این خاصیت، هلیوم را به عنصری ضروری در عملکرد دستگاه های تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) تبدیل کرده است. آهنرباهای قوی مورد استفاده در دستگاه های MRI برای تولید میدان مغناطیسی قدرتمند نیاز به خنک سازی عمیق دارند که توسط هلیوم مایع تأمین می شود.
علاوه بر MRI، هلیوم در خنک سازی ابررساناها نیز کاربرد دارد. ابررساناها موادی هستند که در دماهای بسیار پایین، مقاومت الکتریکی آنها به صفر می رسد. این خاصیت امکان انتقال جریان الکتریکی بدون تلفات انرژی را فراهم می کند. هلیوم مایع برای خنک سازی ابررساناها به دماهای بسیار پایین مورد نیاز است و نقش مهمی در پیشرفت فناوری های مختلف از جمله قطارهای برخورددهنده ذرات و خطوط انتقال برق با تلفات کم ایفا می کند.
جوشکاری قوسی: محافظت از فلز مذاب در فرآیند جوشکاری
همانطور که اشاره شد، خنثی بودن شیمیایی هلیوم، آن را به گازی ایده آل برای کاربرد در جوشکاری قوسی تبدیل کرده است. در جوشکاری قوسی، از گرما و شدت بالای قوس الکتریکی برای ذوب شدن فلز استفاده می شود تا اتصال دائمی بین دو قطعه فلزی ایجاد شود. در این فرآیند، فلز مذاب در معرض اکسیژن هوا قرار می گیرد که می تواند منجر به اکسیداسیون و آلودگی شود. این امر بر کیفیت و استحکام اتصال جوشکاری تأثیر منفی می گذارد.
به منظور جلوگیری از اکسیداسیون و آلودگی، از گاز محافظ در اطراف منطقه جوشکاری استفاده می شود. هلیوم به دلیل ماهیت بی اثر خود، انتخابی عالی برای این منظور است. جریان مداوم هلیوم بر روی منطقه جوشکاری، اکسیژن هوا را دور کرده و از فلز مذاب محافظت می کند و در نتیجه، اتصال جوشی با کیفیت بالا و بدون آلودگی ایجاد می شود.
کاربردهای علمی هلیوم
علاوه بر کاربردهای صنعتی، هلیوم در طیف وسیعی از تحقیقات علمی نیز نقش حیاتی ایفا می کند. در ادامه به دو مورد از مهم ترین این کاربردها اشاره می کنیم:
طیف سنجی جرمی: تفکیک ایزوتوپ ها با دقت بالا
طیف سنجی جرمی روشی برای شناسایی و آنالیز ایزوتوپ های مختلف یک عنصر است. ایزوتوپ ها اتم هایی از یک عنصر هستند که دارای تعداد نوترون های متفاوتی در هسته خود می باشند. هلیوم به دلیل جرم اتمی پایین و میل پایین به واکنش با سایر مولکول ها، به عنوان گازی حامل در طیف سنج های جرمی استفاده می شود. گاز حامل وظیفه حمل و تفکیک مولکول های نمونه مورد تجزیه را در داخل دستگاه بر عهده دارد.
دقت و کارایی بالای هلیوم در طیف سنجی جرمی، دانشمندان را قادر می سازد تا ایزوتوپ های مختلف عناصر را با دقت بسیار بالا شناسایی و آنالیز کنند. این امر در حوزه های مختلفی از جمله زمین شناسی، زیست شناسی و پزشکی کاربرد دارد. برای مثال، از طیف سنجی جرمی با گاز حامل هلیوم می توان برای ردیابی ایزوتوپ های رادیواکتیو در محیط زیست یا تعیین سن سنگ ها و مواد معدنی استفاده کرد.
تحقیقات فضایی: پر کردن بالن های هواشناسی و پیشرانه موشک ها
چگالی کم هلیوم، آن را به گازی ایده آل برای کاربرد در تحقیقات فضایی تبدیل کرده است. از هلیوم برای پر کردن بالن های هواشناسی با ارتفاع بالا استفاده می شود که مشاهدات و جمع آوری داده های جوی را در ارتفاعات بالاتر از دسترس هواپیماها امکان پذیر می کند. این بالن ها به دلیل شناوری ذاتی هلیوم می توانند برای مدت زمان طولانی در جو زمین معلق بمانند و داده های ارزشمندی در مورد فشار، دما، باد و ترکیب جو فراهم کنند.
علاوه بر بالن های هواشناسی، از هلیوم در پیشرانه موشک ها نیز استفاده می شود. هلیوم مایع به عنوان مبرد در موتورهای موشکی عمل می کند و به خنک سازی و افزایش کارایی موتور کمک می کند. همچنین، از هلیوم برای رانش موشک ها با استفاده از فشار گاز استفاده می شود.
چالش های مربوط به هلیوم
با وجود کاربردهای گسترده و حیاتی هلیوم، این عنصر با چالش هایی نیز روبرو است:
کمیاب بودن: ماهیت غیرقابل تجدید و محدودیت منابع
هلیوم عنصری غیرقابل تجدید است و منابع آن به طور طبیعی در پوسته زمین محدود است. هلیوم رادیوژنتیک موجود در گاز طبیعی، حاصل از فرآیندهای رادیواکتیوی است که در طول میلیون ها سال اتفاق افتاده است. این فرآیندها دیگر به طور فعال در حال وقوع نیستند و منابع هلیوم به تدریج در حال تخلیه هستند.
افزایش تقاضا: کاربردهای نوظهور و نگرانی های مربوط به کمبود
در حالی که منابع هلیوم محدود است، تقاضا برای این عنصر به طور پیوسته در حال افزایش است. ظهور فناوری های جدید مانند MRI و ابررساناها، به همراه افزایش تقاضا برای هلیوم در تحقیقات فضایی و جوشکاری، فشار زیادی بر منابع موجود وارد می کند. این امر نگرانی هایی را در مورد کمبود هلیوم در آینده ایجاد کرده است.
جایگزین های بالقوه برای هلیوم
با توجه به چالش های مربوط به هلیوم، تحقیقات برای یافتن جایگزین های مناسب برای این عنصر در حال انجام است. دو جایگزین بالقوه عبارتند از:
هیدروژن: شباهت ها و ملاحظات ایمنی
هیدروژن از نظر چگالی کم شبیه به هلیوم است و می تواند در برخی کاربردها به عنوان جایگزینی برای آن عمل کند. با این حال، گاز هیدروژن به شدت قابل اشتعال است و استفاده از آن خطرات ایمنی قابل توجهی را به همراه دارد. پیشرفت در فناوری های ذخیره سازی و دستکاری هیدروژن می تواند به کاهش این خطرات و افزایش کاربرد آن به عنوان جایگزینی برای هلیوم کمک کند.
هلیوم-3: گزینه ای آینده نگر اما با محدودیت استخراج
هلیوم-3 ایزوتوپ دیگری از هلیوم است که به دلیل خواص فیزیکی منحصر به فرد خود، کاربردهای بالقوه ای در زمینه های مختلف از جمله فیوژن هسته ای و تصویربرداری پزشکی دارد. با این حال، هلیوم-3 بسیار نادر است و استخراج آن از ماه تنها منبع شناخته شده این ایزوتوپ است. هزینه بالای استخراج هلیوم-3، کاربرد گسترده آن را در حال حاضر محدود می کند.
نتیجه گیری
هلیوم عنصری منحصر به فرد با طیف گسترده ای از کاربردهای حیاتی در صنعت و علم است. با این حال، کمیاب بودن و افزایش تقاضا برای هلیوم، چالش هایی را برای حفظ منابع موجود و توسعه راه حل های جایگزین ایجاد می کند. تحقیقات و نوآوری در این زمینه برای تضمین دسترسی پایدار به این عنصر ارزشمند در آینده ضروری است.
نکات پایانی:
- هلیوم عنصری سبک، بی رنگ، بی بو و بی مزه است.
- هلیوم به دلیل چگالی کم خود، در بسیاری از کاربردها از جمله بادکنک های شناور، خنک کننده ها و جوشکاری استفاده می شود.
- هلیوم از طریق تجزیه رادیواکتیو در پوسته زمین و تقطیر ت渐یکی از گاز طبیعی استخراج می شود.
- از هلیوم در طیف گسترده ای از تحقیقات علمی از جمله طیف سنجی جرمی و تحقیقات فضایی استفاده می شود.
- کمیاب بودن و افزایش تقاضا برای هلیوم، چالش هایی را برای منابع موجود ایجاد می کند.
- تحقیقات برای یافتن جایگزین های مناسب برای هلیوم در حال انجام است.